Alergie pokarmowe – fakty ogólne

Większość ludzi uważa, że alergie pokarmowe są dość powszechne i przynajmniej jedna osoba na pięć sądzi, że cierpi z tego powodu. Alergia pokarmowa rozumiana jako niekorzystna reakcja na spożyty pokarm jest obecnie zjawiskiem znacznie rzadszym i występuje u 1-2 osób dorosłych na sto.

Pomimo, że reakcje alergiczne na pokarmy nie występują często, to istnieją niezaprzeczalnie i mogą przybierać różne formy. Objawy występujące najczęściej opisano poniżej. Pojawienie się ich po spożyciu określonej żywności przybliża prawdopodobieństwo wystąpienia u danego osobnika alergii pokarmowej.

Każdy, kto podejrzewa, że cierpi na alergie pokarmowe powinien  zwrócić się do  lekarza z prośbą o  skierowanie do kliniki alergologicznej.

Załączone poniżej informacje, wraz z odnośnymi stronami internetowymi dotyczą następujących problemów:

• Co to jest alergia pokarmowa?
• Jakimi metodami diagnozowana jest alergia pokarmowa?
• Jaki rodzaj żywności powoduje alergie?

Objawy alergii pokarmowych

Reakcje na żywność są zazwyczaj natychmiastowe i pojawiają się w ciągu godziny (lub czasami nawet sekund) po spożyciu alergizującego produktu. W niektórych przypadkach mogą być opóźnione i pojawiać się dopiero po czterech godzinach od zakończenia posiłku.

• Wysypki skórne, takie jak pokrzywka, mogą pojawiać się i zanikać w ciągu kilku dni (zwykle są objawem krótkotrwałym). Do objawów dłużej trwających zaliczane są chroniczne reakcje skórne (takie jak np. łuszczyca). Niektóre z dłużej trwających wysypek skórnych są nazywane atopowymi zapaleniami skóry.
• Swędzenie nosa i oczu, kichanie oraz cieknący katar  jak również symptomy astmatyczne, takie jak świszczący oddech, brak tchu i kaszel. Objawy te raczej nie są często spotykane w połączeniu z alergiami pokarmowymi.
• Swędzenie i opuchlizna wokół warg i ust może pojawiać w kontakcie z pożywieniem. Do innych symptomów należą także nudności, ból brzucha, wzdęcia, wymioty i biegunka.

Czym są alergie pokarmowe?

Ciało człowieka jest chronione przed infekcjami za pomocą układu odpornościowego. Układ immunologiczny produkuje cząsteczki białkowe zwane przeciwciałami, które rozpoznają antygeny. W organizmie występują zróżnicowane przeciwciała, te zaś które inicjują reakcję alergiczną nazywane są immunoglobulinami E (IgE). Uważa się, że cząsteczki IgE są  produkowane w odpowiedzi na infekcje wywołane pasożytami, takimi jak np. te które wywołują malarię. Nie wyjaśniono jeszcze do końca dlaczego, u niektórych osób produkowane jest IgE w odpowiedzi na pyłki, wywołujące katar sienny lub surowce i produkty spożywcze, wywołujące alergie pokarmowe.

IgE zachowuje się jak znacznik, który łączy się z cząsteczkami pożywienia lub pyłków nazywanych alergenami. Układ immunologiczny pacjenta cierpiącego na alergie spowodowaną żywnością, produkuje IgE łączące się z alergenami pokarmowymi wyzwalając w ten sposób reakcję alergiczną. Jednym z powszechnie występujących skutków działania IgE jest zapoczątkowanie uwalniania histaminy, która powoduje zmiany widoczne na ciele pacjenta jako wysypka lub pojawienie się świszczącego oddechu.

Alergeny są zazwyczaj białkami. Alergeny pokarmowe rzadko występują pojedynczo w matrycy żywnościowej, z reguły jest ich wiele. Nie wiadomo co jest przyczyną, że jedne białka stają się alergenami, a inne nie.

Alergia pokarmowa czy nietolerancja pokarmowa?

Inną grupą symptomów, zaobserwowanych u ludzi zaraz po spożyciu niektórych pokarmów, są bóle głowy, mięśni oraz zmęczenie. Objawy te uznawane są za nietolerancję pokarmową,  która jest słabiej poznana, mniej poprawnie definiowana i trudniejsza do zdiagnozowania niż klasyczna alergia. Dobrze rozpoznanymi chorobami są nietolerancja glutenu, znana jako celiakia oraz nietolerancja laktozy.

Celiakia jest wywołana spożywaniem żywności zawierającej pszenicę, jęczmień i ryż. Nietolerancja laktozy nie jest alergią ale  powstaje wskutek deficytu enzymu hydrolizującego laktozę. Niektóre z objawów są takie same jak w przypadku alergii na mleko, do których można zaliczyć ból brzucha i biegunkę

Przydatna strona internetowa: http://www.celiac.org

Anafilaksja

Jedną z niezbyt powszechnie występujących reakcji alergicznych, która może zagrażać życiu, jest anafilaksja. Może ona być wywołana przez spożycie bardzo małej ilości pożywienia (wystarczy jeden kęs), a objawy mogą pojawić się w ciągu pierwszych minut po spożyciu lub po kilku godzinach. Objawami towarzyszącymi anafilaksji są astma, wysypki skórne, nudności, wymioty i biegunka. Niezwykłą postacią stanu, który może być spowodowany spożyciem żywności jest anafilaksja powysiłkowa pojawiająca się wskutek konsumpcji oraz 2-3h gwałtownych ćwiczeń fizycznych. Natychmiastowe podanie adrenaliny po posiłku prawdopodobnie pomaga zminimalizować epizody zagrażające życiu człowieka związane ze spożyciem pokarmów.

Przydatna strona internetowa: http://www.anaphylaxis.org.uk/

W jaki sposób są diagnozowane alergie pokarmowe?

Prawidłowa diagnoza alergii pokarmowej jest zadaniem lekarza. Poniższe informacje dotyczą wyjaśnienia reakcji zaangażowanych w mechanizm alergii pokarmowych. Zostały opisane przez Davida Reading`a, biorącego udział w kampanii dotyczącej problemu  anafilaksji i Kate Grimshaw, dietetyczki pracującej w szpitalu Southampton z pacjentami cierpiącymi z powodu alergii pokarmowych.

Tych czytelników którzy są zainteresowani informacjami naukowymi, medycznymi i technicznymi opisami diagnozowania alergii pokarmowych zapraszamy na stronę kliknij tutaj.

Rozpoznanie alergii pokarmowej rozpoczyna się wywiadem i prześledzeniem historii chorobowej pacjenta. Następny etap stanowią badania kliniczne połączone z testami wykrywającymi   przeciwciała IgE. W tym celu przeprowadzane są testy skórne i testy z  wykorzystaniem surowicy krwi.

Obecność specyficznych IgE niekoniecznie musi wywoływać określone objawy. Dlatego, czasami konieczne jest testowanie pacjenta poprzez prowokację pokarmem. Test prowokacji pokarmem powinien zostać przeprowadzony w szpitalu lub klinice, gdzie ewentualna reakcja anafilaktyczna może być w sposób bezpieczny zneutralizowana.

Przeprowadzenie testu w celu uzyskania dokładnej diagnozy następuje po dokładnym zapoznaniu się lekarza z historią przypadku, określeniu rodzaju pożywienia podejrzanego o wywoływanie  alergii oraz występujących objawów i możliwości diagnostycznych kliniki lub szpitala.

Pomimo, że nastąpił duży postęp w diagnozowaniu alergii pokarmowych, ciągle istnieje wiele ograniczeń.  Niezbędne jest poszukiwanie coraz czulszych testów diagnostycznych. Niedostateczność obecnie wykorzystywanych metod testowych czasami zachęca do wykorzystywania niekonwencjonalnych metod analizy alergii pokarmowych. Należy   zdecydowanie unikać takiego postępowania.

W jaki sposób postępować w przypadku stwierdzenia alergii pokarmowej?

Podejrzewając alergię pokarmową lub nietolerancję należy udać się do lekarza rodzinnego aby uzyskać skierowanie do specjalisty alergologa, który przeprowadzi prawidłową diagnozę (jak podano wcześniej). Raz przeprowadzona diagnoza reakcji alergicznej pozwala określić  rodzaj żywności jakiej winniśmy unikać. Sporadycznie całkowite wyeliminowanie takiej żywności na okres 1-2 lat, może spowodować utratę klinicznych objawów. Alergia na ryby oraz orzeszki ziemne zazwyczaj pozostaje na całe życie.

Całkowite unikanie alergizującego pokarmu często jest trudne, gdyż  niewielkie ilości alergenów mogą być obecne w przemysłowo produkowanym pożywieniu.  Zapoczątkowane w Europie Zachodniej znakowanie żywności ze wskazaniem alergenów pokarmowych, prowadzi do lepszej znajomości składu produktów. Stwierdzono jednak przypadki niedożywienia wskutek złego doboru diety, wynikające ze strachu i niedostatecznej wiedzy na ten temat. Dlatego też istnieje potrzeba odpowiedniego planowania diet przez specjalistów zajmujących się zdrowiem, posiadających wiedzę w tym obszarze (zazwyczaj są to dietetycy lub żywieniowcy). Rady przez nich formułowane powinny zapewniać, że dieta jest pełnowartościowa pod względem odżywczym (jeśli jest to konieczne należy zastosować suplementację) ze zwróceniem szczególnej uwagi na to, które pokarmy spożywcze mogą zawierać składniki wywołujące niepożądane reakcje alergiczne. Czasami alergeny pokarmowe są opisywane nazwami nieznanymi konsumentowi. Dlatego też kształcenie pacjentów z alergiami jest bardzo istotne. Osoba z alergią pokarmową uzbrojona w wiedzę na ten temat powinna umieć kontrolować skład spożywanych pokarmów.

W przypadku gdy wiadomo, że pożywienie może wywoływać alergię, zaleca się stosowanie specjalnej diety eliminacyjnej pozbawionej żywności podejrzanej o właściwości alergenne. Testy prowokacyjne, w czasie których może wystąpić  jakakolwiek reakcja winny być wykonywane w szpitalu pod nadzorem lekarza. Badania mają na celu wskazanie bezpiecznej formy żywności (np. gotowanej lub surowej). Dokładne rady dotyczące składu  diety powinny być formułowane przez odpowiednio wykwalifikowane osoby.

Życie z alergią pokarmową jest możliwe, nawet gdy objawy są bardzo uciążliwe. Wymaga się aby pacjent zwracał czujną uwagę na reakcje własnego organizmu i zawsze przyjmował przepisane leki.

Żywność alergenna

Grupy żywności, przedstawione poniżej są odpowiedzialne za powodowanie większości alergii pokarmowych. Lista żywności, która może wywoływać alergie jest znacznie dłuższa. Bardziej wyczerpujące informacje można uzyskać w Sieci Alergii Pokarmowych pod adresem internetowym http://foodallergy.org

Mleko krowie:

 Szacuje się, że dwa procent niemowląt, poniżej pierwszego roku życia cierpi z powodu alergii na mleko krowie. Jest to najbardziej powszechna forma alergii pokarmowej wśród dzieci. Na ogół dzieci tracą tę wrażliwość w momencie dorastania. W dziewięciu przypadkach na dziesięć obserwuje się zanik objawów alergii pokarmowej w momencie osiągnięcia wieku trzech lat. Alergia spowodowana mlekiem z reguły nie dotyczy osób starszych.

Powszechnymi objawami u dzieci są: wymioty i biegunka, a u 30-50% można zaobserwować również różnego typu wysypki. U niektórych dzieci mogą występować reakcje anafilaktyczne, które towarzyszą im do końca życia.

Głównymi alergenami mleka są kazeina i białka serwatkowe (głównie b-laktoglobulina). Ludzie są zazwyczaj uczuleni na więcej niż jeden rodzaj białka mleka.

Białka mleka krowiego są bardzo podobne do tych występujących w mleku kozim i owczym i mogą wywoływać ten sam rodzaj reakcji alergicznej jak białka mleka krowiego. Tak więc, mleko kozie lub owcze nie może być wykorzystywane jako materiał zastępczy mleka krowiego u osób na nie uczulonych.

Jaja:

Alergie na białka jaja kurzego są częściej obserwowane u dzieci niż u dorosłych, i podobnie jak alergie na mleko krowie z czasem ulegają wygaszeniu. Sporadycznie mogą u dzieci występować ostre postacie alergii, z których raczej pacjenci nie wyrastają.

Głównymi alergenami jaj są białka: owomukoid, owoalbumina i owotransferyna.

Białka jaj innego gatunku drobiu, takiego jak kaczki, mogą wywoływać podobne niepożądane reakcje u osób uczulonych na białka jaja kurzego.

Ryby i skorupiaki:

Alergie na skorupiaki nie są powszechne u dzieci, w większości cierpią na nie osoby dorosłe. Reakcje alergiczne na ryby mogą być udziałem zarówno dzieci jak i dorosłych. Popularność alergii na owoce morza jest znacznie większa w tych krajach, w których obserwuje się duże spożycie ryb i skorupiaków.

Ten rodzaj żywności wywołuje znacznie silniejsze reakcje, włącznie z reakcją anafilaksji, niż inne pokarmy.

Gotowanie nie niszczy alergenów  ryb i skorupiaków, a niektórzy pacjenci mogą być uczuleni zarówno na gotowane jak i surowe ryby.

Głównymi alergenami ryb są białka mięśni zwanych parvalbuminami, które charakteryzują się dużym podobieństwem u wszystkich gatunków ryb. Dlatego też ludzie uczuleni na dorsza mogą być również uczuleni na ryby takie jak: morszczuk, karp, szczupak i witlinek (ryba dorszowata).

Alergeny skorupiaków najczęściej należą do białek układu mięśniowego, podczas gdy w produktach takich jak krewetki, alergeny mogą również występować w skorupkach.

Owoce:

Na ogół reakcje alergenne na owoce i warzywa są łagodne, i najczęściej ograniczają się do okolic ust, przez co nazywane są  Syndromem Alergii Ustnej (ang: Oral Allergy Syndrome, OAS).

U czterech na dziesięć osób, u których występuje OAS, może występić również alergia na pyłek drzew i chwastów. Tak więc, ludzie, którzy są uczuleni na pyłek brzozy prawdopodobnie  mogą być uczuleni na jabłka.

Alergeny owoców i warzyw nie mają tak skomplikowanej budowy chemicznej jak inne alergeny pokarmowe. Wiele z nich ma strukturę zbliżoną do alergenów pyłków, wskutek czego ludzie cierpiący na alergie pyłkowe mogą być uczuleni również na poszczególne owoce.

Wiele z alergenów jest niszczonych w czasie gotowania, tak więc owoce poddawane działaniu wysokiej temperatury są często bezpieczniejszym pokarmem dla ludzi na nie uczulonych.

Wśród pracowników medycznych związanych z opieką zdrowotną wzrasta ilość osób uczulonych na lateks – zawarty między innymi w lateksowych rękawiczkach.  Wiele z lateksowych alergenów ma podobną budowę chemiczną do związków występujących w niektórych owocach tropikalnych, np. w bananach. Może być to przyczyną wystąpienia   reakcji alergicznej po spożyciu lub dotykaniu tych owoców przez osoby uczulone na lateks.  

Rośliny strączkowe:

Ta grupa żywności obejmuje soję i orzeszki ziemne. Orzeszki ziemne są jednym z najbardziej alergennych surowców. Często ich spożycie wywołuje reakcje, włącznie z anafilaksją.

Alergia na orzeszki ziemne wykryta w dzieciństwie, zazwyczaj utrzymuje się przez całe życie.

Obydwa w.w. surowce posiadają dużą ilość alergenów, które są obecne zarówno w surowej jak i gotowanej żywności.

Uczulenie na orzeszki ziemne może być bardzo silne nawet po spożyciu niewielkiej ich ilości. Tak więc, ślady orzeszków wykryte w przetworzonym oleju, lub przenoszone przez naczynia służące do serwowania żywności, mogą być ilością wystarczającą do wywołania reakcji alergicznej dla poszczególnych osobników uczulonych na orzeszki.

Głównymi alergenami orzeszków ziemnych i soi są białka występujące w nasionach  służące jako białka zapasowe. Jeden z alergenów soi ma bardzo zbliżoną budowę  do głównego alergenu roztoczy obecnych w kurzu domowym. Nie ma jeszcze całkowitej pewności  czy oznacza to, że istnieje jakaś korelacja pomiędzy alergenami kurzu i alergenami soi.

Orzechy:

Grupa ta obejmuje orzechy drzew do których należą: orzechy brazylijskie, orzechy laskowe, orzechy włoskie i orzesznik pekan.

Chociaż nie jest to grupa tak intensywnie badana jak grupa obejmująca orzeszki ziemne, to jednak stwierdzono, że orzechy te mogą wywoływać silne objawy (również śmiertelne w skutkach).

Dzieci uczulone na orzechy pozostają wrażliwe na nie przez całe życie.

Alergie na orzechy laskowe i migdały występują w większości u ludzi uczulonych na owoce i są powiązane z alergiami na pyłki.

Alergeny orzechów mogą ulegać dezaktywacji podczas gotowania, aczkolwiek niektóre alergeny są bardzo odporne na działanie temperatury. Uważa się, że prażenie orzechów może powodować powstawanie nowych alergenów.

Alergenami mogą być białka zapasowe orzechów, lub inne cząsteczki chemiczne, które są również wykrywane w pyłkach.

Zboża:

Zarówno dzieci jak i osoby dorosłe cierpią z powodu alergii na pszenicę co okazuje się być szczególnie powiązane z anafilaksją wywołaną intensywnymi ćwiczeniami fizycznymi.

Większość zbóż (pszenica, żyto, jęczmień, owies, kukurydza i ryż), które spożywamy prawdopodobnie wywołuje reakcje alergiczne. Alergie na ryż są obecnie znacznie częściej spotykane populacji spożywającej diety etniczne.

Białka zapasowe nasion (takie jak gluten pszenicy) i inne białka obecne w ziarnach chroniące przed atakiem pleśni i bakterii,  są uważane za główne alergeny zbóż.